Αλέξανδρος Αγγελής

Στα Νέα Ελληνικά χρησιμοποιούμε την λέξη νερό και όχι ύδωρ, όπως ήταν η λέξη στα Αρχαία Ελληνικά, αλλά οι περισσότερες σύνθετες λέξεις βασίζονται στο ύδωρ και όχι στο νερό. Γιατί όμως μία τόσο θεμελιώδης λέξη για μία - οποιαδήποτε - γλώσσα να αλλάξει μορφή; Και πώς συντελείται μία τέτοια αλλαγή; Η θεωρία λέει ότι η αλλαγή της λέξης έγινε ως εξής: Το φρέσκο νερό δεν ήταν εύκολα προσβάσιμο όπως είναι σήμερα. Αντιθέτως, η παροχή φρέσκου νερού ήταν μία επίπονη διαδικασία αφού έπρεπε οι νοικοκυρές να το φέρουν με κανάτια από πηγάδια ή κοντινά ρυάκια / ποτάμια. Έτσι, για να διαχωρίσουν το νερό από το φρέσκο νερό (μια άκρως σημαντική διάκριση) το χαρακτήριζαν νε(α)ρόν ύδωρ. Το νεαρόν ύδωρ έγινε σταδιακά νερόν ύδωρ και έπειτα το νερόν ύδωρ συντομεύθηκε σε σκέτο νερό. Είναι όμως βάσιμη η θεωρία αυτή; Ο μικρός μου γιός συνηθίζει να πίνει νερό από το παγουράκι του, το οποίο διαθέτει ενσωματωμένο καλαμάκι. Πολλές φορές πήγαινε να πιεί, καθώς είχε μείνει μέσα νερό από την προηγούμενη ημέρα, αλλά τ...

Η δημιουργία νέων λέξεων είναι μια ανάγκη που υπάρχει σε όλες τις γλώσσες, καθώς πάντοτε προκύπτουν νέες έννοιες που πρέπει κάπως να ονομαστούν. Η πιο συνηθισμένη πρακτική είναι να ονομάζουμε την νέα έννοια με ένα παράγωγο μιας ήδη υπάρχουσας λέξης η οποία εκφράζει κάτι οικείο που ομοιάζει στην νέα έννοια. Εάν πάρουμε για παράδειγμα τους καρπούς, η βάση που χρησιμοποιείται κυρίως στην Αγγλική γλώσσα είναι το "nut". Από εκεί βγαίνει το coconut (καρύδα), chestnut (κάστανο), hazelnut (φουντούκι), peanut (φυστίκι) και πολλά άλλα. Αλλά και το "berry" δημιουργεί πολλά παράγωγα, κυρίως καρπούς θάμνων όπως τα strawberry, rasberry, blueberry, blackberry κτλ. Στην Ελληνική γλώσσα το βασικό παράγωγο ονομάτων για τους καρπούς είναι το μήλο. Για αυτό η πατάτα ονομάστηκε γεώμηλο, ο καρπός του κυπαρισσιού κυπαρισσόμηλο, ο καρπός της κορομηλιάς κορόμηλο, κλπ. Ήδη από τα βάθη της Ελληνικής προϊστορίας όμως το μήλο παίζει αυτόν τον ρόλο στην γλώσσα μας. Τα φρούτα που έφερε ο Ηρα...

Σύμφωνα με την Ελληνική Γραμματική, το γράμμα ζήτα "ζ" είναι ένα από τα λεγόμενα "διπλά" σύμφωνα, καθώς είναι αποτέλεσμα της συνένωσης των γραμμάτων σίγμα "σ" και δέλτα "δ". Πράγματι, το ΣΔΟΕ ακούγεται σαν ΖΔΟΕ. Προφανώς για αυτόν τον λόγο δεν υπάρχει (ή τουλάχιστον δεν μου έρχεται στο μυαλό όσο κι αν προσπαθώ) κάποια λέξη που να περιέχει συνεχόμενα τα γράμματα σίγμα και δέλτα (το ΣΔΟΕ είναι ακρωνύμιο). Είναι όμως τελείως σωστό αυτό; Ας πάρουμε για παράδειγμα το γράμμα βήτα "β". Όταν το σίγμα ακολουθείται από το βήτα, τότε πάλι παράγεται ηχητικά το ζήτα. Μπορείτε να το δοκιμάσετε και μόνοι σας προφέροντας δυνατά την λέξη σβούρα. Θα διαπιστώσετε ότι, όσο και αν προσπαθήσετε, είναι αδύνατον το σίγμα να μην ακουστεί σαν ζήτα. Το ίδιο συμβαίνει και με το γράμμα γάμμα "γ". Εάν αμφιβάλετε, δοκιμάστε να προφέρετε δυνατά την λέξη σγουρός και δείτε πόσο έντονα ακούγεται το ζήτα. Ποιο είναι λοιπόν το κοινό που έχουν τα τρία αυτά γράμματ...

Ενώ παλαιότερα πολύς κόσμος χρησιμοποιούσε την λέξη αυτή λάθος, τώρα τελευταία, στην τηλεόραση, διαπιστώνω ότι οι δημοσιογράφοι την χρησιμοποιούν σωστά. Ενώ δηλαδή έλεγαν π.χ. "Με τον επικεφαλή..." τώρα λένε "Με τον επικεφαλής...". Εκ πρώτης όψεως θα έλεγε κανείς ότι το σωστό είναι του επικεφαλή, καθώς στην αιτιατική πτώση (και στην γενική), στα αρσενικά τουλάχιστον, το τελικό σίγμα δεν μπαίνει, όπως μπαίνει στην ονομαστική. Γιατί λοιπόν αυτή η εξαίρεση; Το κλειδί βρίσκεται στην προέλευση της λέξης. Στην πραγματικότητα η λέξη επικεφαλής δεν είναι μία πρωτογενής λέξη, αλλά μία σύνθετη που αποτελείται από τις επιμέρους λέξεις επί και κεφαλής. Δηλαδή όταν λέμε ο επικεφαλής, στην πραγματικότητα εννοούμε ο επί της κεφαλής. Κατά συνέπεια, η φράση τον επικεφαλής είναι συντόμευση της φράσης τον επί της κεφαλής. Άρα λοιπόν, στην συγκεκριμένη περίπτωση, υφίσταται το τελικό σίγμα ακόμα και στην αιτιατική και στην γενική πτώση (του επικεφαλής). Αυτή ακριβώς είναι η χρησιμότητα ...

Έχετε παρατηρήσει ποτέ πώς όταν λέμε την λέξη "άγγελος", προφέρουμε και ένα απαλό νι αμέσως μετά το άλφα; Δηλαδή αυτό που προφέρουμε ουσιαστικά είναι "άνγγελος". Αυτό το φαινόμενο συμβαίνει με όλες τις λέξεις που περιέχουν το διπλό γάμμα "γγ". Στην Ελληνική γλώσσα αυτός είναι ένας βασικός κανόνας: στον προφορικό λόγο το "γγ" προφέρεται "νγγ" αλλά το νι δεν γράφεται ποτέ. Οι ξένοι έχουν διατηρήσει και γραπτώς τον κανόνα αυτόν - όπως και άλλους - στα λεκτικά τους δάνεια, για αυτόν τον λόγο ο άγγελος στα Αγγλικά είναι "Angel". Αλλά και αντιστρόφως, το "England" στα Ελληνικά μεταφράζεται σε "Αγγλία" αλλά με το νι να διατηρείται στην προφορά. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο το δικό μου επίθετο (Αγγελής) γράφεται στα Αγγλικά "Angelis". Αυτή ήταν μία απορία που είχα από μικρό παιδί και μου λύθηκε όταν άρχισα να μελετάω την Ελληνική γραμματική. Πιστεύω ότι αξίζει να παρατηρήσει κανείς το πόσο ενδιαφέρον μπορού...

Αυτό είναι το δεύτερο μέρος της ανάρτησης "Λάθη στην Χρήση της Γλώσσας μας" και θα ασχοληθούμε με άλλο ένα συχνότατο λάθος που κάνουμε στον καθημερινό μας λόγο. Λέμε συχνά φράσεις παρόμοιες με αυτήν: "σαν ειδικός που είναι γνωρίζει καλύτερα". Η χρήση του "σαν" σε τέτοιου είδους φράσεις είναι εντελώς λάθος. Συγχέουμε το "σαν" με το "ως". Αυτό που θέλουμε να πούμε στην πραγματικότητα είναι "ως ειδικός". Η διαφορά είναι σημαντική επειδή το "σαν" χρησιμεύει για παρομοιώσεις. Δηλαδή όταν λέμε για κάποιον "σαν ιατρός", εννοούμε ότι στην πραγματικότητα ΔΕΝ είναι ιατρός αλλά τον παριστάνει. Ενώ η φράση "τρέχει γρήγορα σαν λαγός" είναι σωστή, διότι ο άνθρωπος δεν είναι φυσικά λαγός, αλλά είναι τόσο γρήγορος που τον παρομοιάζουμε με λαγό. Εάν αντιθέτως ακούσουμε την φράση "τρέχει γρήγορα ως λαγός", τότε καταλαβαίνουμε ότι ο άλλος αναφέρεται σε έναν λαγό (και όχι σε άνθρωπο), που φυσικά - ως λαγός ...

Διαβάζοντας ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο, υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να δημιουργηθούν διάφορες παρανοήσεις. Οι παρανοήσεις αυτές πηγάζουν από την διαφορά του νοήματος που μπορεί να έχει η ίδια λέξη στην σημερινή και στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό δηλαδή που γενικά αποτελεί πλεονέκτημα, σε σχέση με τους ξένους, στην κατανόηση του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού, σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να αποτελεί σοβαρό μειονέκτημα. Από τις παρερμηνείες αυτές δυστυχώς συχνά δεν ξεφεύγουν ούτε οι επαγγελματίες φιλόλογοι που αποδίδουν τα αρχαία κείμενα στην νεοελληνική. Όμως για να μην γίνει η συζήτηση θεωρητική, ας δώσω ένα συγκεκριμένο παράδειγμα τέτοιου φαινομένου. Το ρήμα καταστρέφω έχει για εμάς ένα πολύ σαφές περιεχόμενο. Για τους αρχαίους όμως δεν είχε την ίδια έννοια με την σημερινή. Η πιο κυριολεκτική απόδοση του ρήματος αυτού θα έλεγα ότι είναι το "βάζω κάτω" (στρέφω + κάτω = καταστρέφω). Όταν λοιπόν διαβάζουμε από την απόδοση αρχαίου κειμένου π.χ. ότι ο Μέγας Αλέξανδρος κατέστρεψε τους Πέ...

Φαντάζομαι ότι οι περισσότεροι από εσάς έχουν προσέξει ότι κυκλοφορεί ευρέως (σε δημόσιους χώρους, τουαλέτες, κ.τ.λ.) ένα αυτοκόλλητο που γράφει " Διατηρείτε το χώρο καθαρό ". Το σωστό είναι φυσικά " Διατηρείτε το ν χώρο καθαρό ". Το φαινόμενο να αφαιρείται το τελικό "ν" από τις λέξεις είναι συχνό. Και πώς να μην είναι, αφού το ίδιο το Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα διδάσκει στα παιδιά ότι το τελικό "ν" μπαίνει μόνο όταν η επόμενη λέξη ξεκινάει από "κ", "π", ή "τ"; Καταρχάς, όλοι δεχόμαστε ότι μπαίνει το τελικό "ν" όταν η επόμενη λέξη ξεκινάει από "κ". Όμως τα "κ", "γ" και "χ" είναι συγγενικά σύμφωνα. Όπως είναι και τα "π", "β", "φ" μεταξύ τους, όπως είναι και τα "τ", "δ" , "θ" μεταξύ τους. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά την Ελληνική γλώσσα, το μόνο που έχουν διαφορετικό τα γράμματα αυτά είναι ο βαθμός δάσυνσης...

Ο Ιωάννης Κακριδής ασφαλώς δεν χρειάζεται συστάσεις, ιδίως από εμένα. Είναι ένας από τους μεγαλύτερους φιλολόγους της νεοτέρας Ελλάδος που έχει παράξει ένα τεράστιο έργο. Διαβάζοντας ένα απόσπασμα από το βιβλίο του "Προσφορά στον Νεοελληνικό Λόγο" μου δημιουργήθηκε η έντονη ανάγκη να του απαντήσω. Φυσικά πάντοτε με απέραντο σεβασμό προς τον μεγάλο αυτόν δάσκαλο. Όχι για να διαβάσει την απάντηση ο ίδιος, κάτι που είναι πλέον αδύνατον, αλλά επειδή το θέμα της συζητήσεως αυτής είναι διαχρονικό. Ανάμεσα στο πολλά κείμενα που έχει γράψει ο Κακριδής, υπάρχει και ένα που υπεραμύνεται της επιλογής που έκανε, μαζί με τον Νίκο Καζαντζάκη, για την απόδοση της Ιλιάδας. Ήταν κοινή τους απόφαση να αποδώσουν το αρχαίο κείμενο στην πιο απλή και λαϊκή μορφή της νεοελληνικής γλώσσας. Συγκεκριμένα, μία λέξη μεταφράστηκε από τα δύο αυτά ιερά τέρατα του νεοελληνικού πνεύματος από "αυτόματος" σε "μοναχοσάλευτος" για να περιγράψει τους αυτόματους τρίποδες του Ηφαίστου που μπορού...

Πόσα λάθη άραγε κάνουμε καθημερινά όταν μιλάμε, κακοποιώντας έτσι την θαυμάσια Ελληνική γλώσσα μας, χωρίς καν να το αντιλαμβανόμαστε; Σίγουρα πάρα πολλά. Σήμερα λοιπόν θα μιλήσουμε για δύο από τα πιο συχνά λάθη που γίνονται στην χρήση της καθημερινής μας ομιλίας, ώστε να προσπαθούμε από εδώ και πέρα να τα αποφεύγουμε. Το πρώτο λάθος που κάνουμε πολλοί άνθρωποι, είναι το "στις μία" όταν αναφερόμαστε στην ώρα. Το σωστό είναι φυσικά "στην μία". Φυσικά όταν έχεις συνηθίσει να λες "θα βρεθούμε στις 10", ή "στις 5", είναι πολύ εύκολο, εφ'όσον το ακούμε και συνεχώς από τους γύρω μας, να κάνουμε το λάθος. Και αν το καλασκεφτείτε είναι σοβαρό λάθος. Φαντάζεστε να ακούσετε κάποιον να σας λέει π.χ. "στις μία κόρη πήρα κόκινη λαμπάδα και στις άλλη ροζ"; Αμέσως μας χτυπάει πολύ άσχημα στο αυτί μας. Η μοναδική διαφορά που κάνει το "στις μία" να μην μας χτυπάει άσχημα είναι επειδή το ακούμε όλη την ώρα. Άρα λοιπόν πράγματι η επανάληψη εσ...